ਐਮਰਜੈਂਸੀ  ਦੇ ਕਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਅਨੂਠੀ ਕਥਾ- ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਸਹਿੰਦੇ ਸਮੇਂ ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜੈਘੋਸ਼

ਫਾਜਿਲਕਾ,  25  ਜੂਨ (ਵਿਨੀਤ ਅਰੋੜਾ) –  ਹਰ ਕਿਸੇ  ਦੇ ਨਸੀਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਣਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਫਾਜਿਲਕਾ  ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਜਿੰਦਾ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤਤਕਾਲੀਨ ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 26 ਜੂਨ 1975 ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਐਮਰਜੈਂਸੀ  ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ । ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ  ਤੋਂ ਸਬੰਧਤ ਪੰਜ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਉਸ ਸਮੇਂ 17-18 ਅਤੇ 20 ਸਾਲ  ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ ਜਨਕ ਝਾਂਬ,  ਪ੍ਰੇਮ ਫੁਟੇਲਾ ,  ਮਹੇਸ਼ ਗੁਪਤਾ,  ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ  ਜੈਨ ਅਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਫੁਟੇਲਾ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਰਐਸਐਸ ਅਤੇ ਜਨਸੰਘ  ਦੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਵਰਕਰ ਸਨ,  ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰਾਂ  ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਮਨੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰਾਂ  ਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਅਨਿਆਏ  ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਨਾਂ ਯਵਕਾਂ ਂਉੱਤੇ ਇੰਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਕੇ ਰੂਹ ਕੰਬ ਉੱਠਦੀ ਹੈ । ਅੱਜ 39 ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਏ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਲਸੀਆ ਜ਼ੁਲਮ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਤਰਫ ਉਕਤ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਉਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਪਰਿਵਾਰਾਂ  ਦੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ਇੰਨੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵਕਤ ਦੀ ਰੋਟੀ  ਦੇ ਲਾਲੇ ਪੈਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੇ ਝੰਝੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਇਸ ਸਭ  ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਕਤ  ਨੋਜਵਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ । ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਕਤ ਨੋਜਵਾਨ ਆਰਐਸਐਸ ਅਤੇ ਜਨਸੰਘ  ਦੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਵਰਕਰ ਸਨ ।ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ,  ਰਾਜਗੁਰ ,  ਸੁਖਦੇਵ  ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ  ਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਲੇਕਿਨ ਫਰਕ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਭਗਤ ਸਿੰਘ  ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰ  ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ  ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਮਨੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰਾਂ  ਦੇ ਅਨਿਆਂ  ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ।  ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੱਜੋਂ ਉਕਤ ਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਬੁਰਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਰਚਾ ਐਮਰਜੈਂਸੀ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਲੱਗਭੱਗ 2000 ਸਫ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਿਤਾਬ  ( ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਥਾ )  ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰਪੂਰਵਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਐਮਰਜੈਂਸੀ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰੈਸ ਨੂੰ ਸੇਂਸਰ ਕਰ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰਾਂ ਜਾਂ ਮੈਗਜੀਨ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ  ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲਿਖਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖੌਹ ਲਈ ਗਈ ਸੀ । ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਉਕਤ ਦੇਸ਼ਭਕਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ  ਵਾਂਗ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਤੋਂ ਭਟਕਾਉਣ  ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਕਈ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ  ਦੇ ਹਥਕੰਡੇ ਅਪਨਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀ ਜੇਕਰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਫੀ ਨਹੀਂ ਮੰਗ ਲੈਂਦੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਇਨਕਾਉਂਟਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਜਿਹੇਂ ਸੰਗੀਨ ਜੁਰਮ ਦਾ ਇਲਜਾਮ ਹੈ ।  ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਜ਼ੁਲਮ ਇੰਨਾ ਬੇਰਹਿਮੀ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਣਾ ਅਤਿ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ ।  ਉਕਤ ਭੁਗਤਭੋਗੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਫਿਰੋਜਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਤੰਕੀਆਂ ਜਿਹੇ ਸਲੂਕ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਘਰ ਪਰਤ ਸਕਣਗੇ ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਫਵਾਹ ਫੈਲ ਗਈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਫੀ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੇ ਤਾਂ ਚੁਪ ਚੁਪੀਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਮਿਲਾਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ  ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ।  ਇਸਤੋਂ ਘਬਰਾਏ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਭਕਤਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਮੌਤ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਲਈ ਬੁਜਦਿਲੀ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਹੋਵੋਗੇ ।  ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਰਾਹੇ ਖੜਾ ਕਰ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭੁੰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂਕਿ ਕੋਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕੇ ਕਿ ਇਹ ਲੋਕ ਬੁਜਦਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਮਾਰੇ ਗਏ ।  ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਚੀਜ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਣਾ ਤਾਂ ਫਾਜਿਲਕਾ  ਦੇ ਉਕਤ ਪੰਜ ਨੋਜਵਾਨ ਸਭਤੋਂ ਅੱਗੇ ਖੜੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ।  ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਨਜਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੜਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਇਸ ਪੰਜੋ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਇੰਨਾ ਕੁੱਟਦੀ ਸੀ ਕਿ ਆਸਪਾਸ  ਦੇ ਕੈਦੀ ਵੀ ਵੇਖਕੇ ਕਰਾਹ ਉਠਦੇ ਸਨ ।ਇੱਕ ਦਿਨ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਕਤ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇੰਨਾ ਕਹਿਰ ਬਰਪਾਇਆ ਕਿ ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ  ਦੇ ਸਵਰਨ ਮੰਦਿਰ  ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ ਦੀ  ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਇਨਾਂ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫਾਜਿਲਕਾ  ਦੇ ਪੰਜ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਸ਼ਦਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਨੋਜਵਾਨ ਜਖਮਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਸਹਿ ਪਾਣਗੇ ਇਸਲਈ ਕੌਮ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਬੇਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਸਵਰਨ ਮੰਦਿਰ  ਤੋਂ ਇਸ ਘੋਸ਼ਣਾ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਫੈਲ ਗਈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ  ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਰੁਦਵਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੀ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਉਕਤ ਪੰਜੋ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਸਰਕਾਰ  ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗੋਡੇ ਟੇਕਣ ਤੋਂ ਮਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ  ਅੰਦੋਲਨ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੱਕ ਸਰਕਾਰ  ਦੇ ਹਰ ਜੁਲਮ ਅਤੇ ਸਿਤੰਮ ਹੱਸਕੇ ਸਹਿੰਦੇ ਰਹੇ ।  ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਬਾਕੀ ਸਭ ਚੀਜਾਂ ਝੂਠੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਸੱਚਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ।  ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਉਦਹਾਰਣ ਉਕਤ ਪੰਜ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਇੱਕ ਨੋਜਵਾਨ ਜਨਕ ਰਾਜ ਝਾਂਬ ਦਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੁਧਮੁੰਹਾ ਬੱਚਾ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ  ਦੇ ਚਲਦੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਨੋਜਵਾਨ ਸਾਥੀਆਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ  ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੱਤਿਆਗ੍ਿਰਹ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪਏ ਪਰ ੨੦ ਜਨਵਰੀ ੧੯੭੬ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਘਰ ਦੂੱਜੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਜਿਸਦੀ ਸੂਚਨਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੇਜੀ ਗਈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਝਾਂਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਬੱਚੇ  ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ ਪਰ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਮੈਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰ ਰੱਖਾਂਗਾ ।  ਸੰਯੋਗ ਵੱਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਨਾਲ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਸੰਸਦ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਰੀਟਾ ਸਲਾਈ ਮਸ਼ੀਨ  ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ  ਹਨ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਘਰ ਵੀ ਪੌਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ।  ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ  ਦੇ ਪੌਤੇ ਅਤੇ ਜਨਕ ਝਾਂਬ  ਦੇ ਬੇਟੇ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਹੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸਭਗਤੀ ਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਬੱਲਦੀ ਰਹੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ।  ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਕਤ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨੰਗੇ ਕਰਕੇ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਉਕਤ ਨੋਜਵਾਨ ਰੋਣ ਜਾਂ ਚੀਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਦੀ ਜੈ’ ਅਤੇ ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ’ ਦਾ ਜੈਘੋਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੰਸ ਹੱਸਕੇ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਸਹਿ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਉੱਤੇ ਉਕਤ ਨੋਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉੱਤੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗਣ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤ ਲੈਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਮਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ।ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਪਰਵਾਰਿਕ ਮੈਬਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਯਾਤਨਾ ਇੰਨੀ ਕਠੋਰ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਸਰੀਰ  ਦੇ ਕੁੱਝ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਤ ਰਾਤ ਭਰ ਸੋ ਨਹੀਂ ਪਾਉਾਂਂਦੇ   ਜਦੋਂ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ੫ ਦਿਨ ਦਾ ਪੁਲਿਸ ਰਿਮਾਂਡ ਮੰਗਿਆ ਗਿਆ ।   ੩ ਦਿਨ ਦਾ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਰਿਮਾਂਡ ਮਿਲ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੀਆਂ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੰਜਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਬੰਬ ਅਤੇ ਬਾਰੂਦ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ ਬਰਾਮਦ ਕਰਣ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਰਿਮਾਂਡ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂਕਿ ਇਨਾਂ ਆਤੰਕਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ । ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਾਣਕਾਰੀ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਾਜਿਲਕਾ  ਦੇ ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ ਘੀਕ ,  ਹੰਸ ਰਾਜ ਸਪੜਾ ,  ਵੈਦ ਅਮਰਨਾਥ,  ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਭੂਡੀ,  ਵੈਦ ਗੁਲਾਬ ਰਾਏ ਜੁਨੇਜਾ,  ਚੌ. ਆਦ ਲਾਲ ਜਾਖੜ,  ਜਗਸੇਵਕ ਅਰੋੜਾ,  ਅਮਰਨਾਥ ਚਾਵਲਾ,  ਓਂਕਾਰ ਨਾਥ ਸ਼ਰਮਾ,  ਹੰਸ ਰਾਜ ਤਿੰਨਾ,  ਪ੍ਰੇਮ ਧੂੜੀਆ,  ਵੇਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਹਵਾ, ਅਸ਼ੋਕ ਡੋਡਾ,  ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਸ,  ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਾਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਾਂਸਲ ਨੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਸੱਜਾ ਕਟਨੀ ਪਈ ਸੀ ।ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰੋਜਪੁਰ ਸੇਂਟਰਲ ਦੀ ਜਿਸ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੰਜੋ ਨੋਜਵਾਨ ਸਨ ਉੱਥੇ ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ  ਬਾਦਲ,  ਸਾਬਕਾ ਮੰਤਰੀ  ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਚੌਧਰੀ  ਸਵਰਣਾ ਰਾਮ, ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਲਾਲ ਸ਼ਰਮਾ, ਮਨਮੋਹਨ ਕਾਲਿਆ,   ਸਾਬਕਾ ਮੈਂਬਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ  ਖੁੱਡੀਆਂ,  ਸਾਬਕਾ ਮੰਤਰੀ  ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਲਾਲ ਨੈਨੀ, ਰਾਜ ਸਭੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ, ਐਸਜੀਪੀਸੀ  ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੱਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ  ਟੋਹੜਾ,  ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ  ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ  ਤੁੜ ਜਿਹੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨੇਤਾ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਨੋਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਦੁੱਖ ਸਾਂਝੇ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ।